Yazar Սեւան Տէյիրմենճեան
Başlık Անգոյ մանկութիւն մը՝ Ծառուկեանի աչքերով
Yayın Ակօս
Tarih 12.01.2017

«Արաս» հրատարակչատունը ընթերցողներու սեղանին դրած էր Անդրանիկ Ծառուկեանի «Մանկութիւն չունեցող մարդիկ» ինքնապատումին թրքերէն թարգմանութիւնը՝ վաստակաշատ կրթական մշակ Քլեմանս Զաքարեան-Չելիքի թարգմանութեամբ։ Քանի մը նշումներ, ուրեմն, Ծառուկեանի այս գիր­քին առ­թիւ։

 

Հայ գրա­կանու­թեան մէջ ման­կութեան շրջա­նի ներ­կա­յացու­մը, յու­շագրա­կան ոճով թէ գե­ղարուես­տա­կան, բա­ւական հա­րուստ աւան­դութիւն մը ու­նի։ Մեծ Եղեռ­նէն յե­տոյ մա­նաւանդ, որ­բե­րուն կեան­քը, Առա­ջին աշ­խարհա­մար­տի ար­հա­ւիրքնե­րուն ազ­դե­ցու­թիւնը փո­խան­ցուած են պատ­կե­րաւոր ոճե­րով թէ իրա­պատում գրուածքնե­րով։ Ման­կութեան աշ­խարհի ան­մեղ ու լու­սա­ւոր շրջան­նե­րը բազ­մա­թիւ գրող­նե­րու հա­մար վե­րածուած են իտէալա­կան վայ­րի մը, ուր փոր­ձած են վե­րադառ­նալ իրենց հա­սուն տա­րիքին։ Կա՛մ իրենց ման­կութեան, կա՛մ այ­լոց ման­կութեան եւ կամ ուղղա­կի մա­նուկնե­րու մի­ջոցով ման­կութիւն կո­չուած ժա­մանա­կը առ­հա­սարակ եղած է ստեղ­ծա­գոր­ծող ան­հատնե­րուն ու­շադրու­թեան կեդ­րո­նին։ Ար­դա­րեւ, մեր գրա­կանու­թեան մէջ ման­կութեան մա­սին գրուած բո­լոր գիր­քե­րուն մէջ առանձնա­յատուկ տեղ մը կը գրա­ւէ Անդրա­նիկ Ծա­ռու­կեանի «Ման­կութիւն չու­նե­ցող մար­դիկ» ինքնա­պատու­մը, որ որ­պէս թեր­թօն «Նա­յիրի» հան­դէ­սին մէջ հրա­տարա­կուե­լէ վերջ, 1955-ին տպագ­րուած է առան­ձին գիր­քով, Պէյ­րութի մէջ։ Գիր­քը հե­տագա­յին ար­ժա­նացած է բազ­մա­թիւ վե­րահ­րա­տարա­կումնե­րու Հա­յաս­տա­նի մէջ թէ Սփիւռքի, եւ թարգմա­նուած նաեւ բազ­մա­թիւ օտար լե­զու­նե­րու՝ ռու­սե­րէնի, անգլե­րէնի, ֆրան­սե­րէնի, արա­բերէ­նի, պարսկե­րէնի եւ հի­մա նաեւ թրքե­րէնի։

 

«Ման­կութիւն չու­նե­ցող մար­դիկ» ինքնա­պատու­մը կը սե­ւեռէ մա­նուկնե­րը շրջա­նի մը, որոնք ծնունդն էին Մեծ Եղեռ­նի՝ հե­ռու հայ­րե­նիքէն, հե­ռու հայ­րե­նական օճախ­նե­րէն, որ­բա­նոց­նե­րուն մէջ, առանց ըն­տա­նեկան ջեր­մութեան, յա­ճախ առանց հօր մը հո­գածու­թեան ու մօր մը փա­ղաք­շանքին եր­բեմն։ Ինքնա­պատու­մը, «Երա­զային Հա­լէպը»ին հետ միասին, թե­րեւս հե­ղինա­կի միակ գործն է, ուր ան կը վե­րադառ­նայ իր ու իր սե­րունդի ան­ցեալին եւ կը ջա­նայ կո­րուստէ ու հա­ւանա­կան մո­ռացու­մէ ազա­տագ­րել այդ ան­ցեալը, որուն ակա­նատեսն ու ապ­րո­ղը եղած էր։ Եթէ նկա­տի առ­նենք, որ Ծա­ռու­կեանի գրա­կան ժա­ռան­գութիւ­նը, մեծ մա­սամբ, ան­մի­ջական ներ­կա­յի հան­դէպ բռնած դիրքն ու կե­ցուածքն է որ կ՚ար­տա­յայ­տէ, ապա իր այս գոր­ծե­րը յի­շողու­թեան մը վե­րար­տադրու­թիւնն են եւ այ­սու իսկ կա­րեւոր՝ ամ­բողջին մէջ։

 

Ծա­ռու­կեան այս գոր­ծին մէջ պատ­մո­ղի իր բո­լոր յատ­կա­նիշ­նե­րը կը ցու­ցադրէ մեծ յա­ջողու­թեամբ։ Վեր­ջա­պէս յի­շողու­թեան մը վե­րար­տադրու­թիւնը, իրա­դար­ձութիւննե­րէն աւե­լի քան 25 տա­րիներ վերջ, ան­ցեալը վեր­յի­շելու ու զայն իր ամ­բողջին մէջ վերստին կազ­մե­լու, իրա­կանու­թեան վե­րադարձնե­լու յատ­կա­նիշ մը կը պա­հան­ջէ։ Ծա­ռու­կեան իրա­կանու­թիւնը այնպէս ինչպէս որ է հա­ղոր­դե­լու, պատ­մե­լու տա­ղանդ մը ու­նի, ժա­մանա­կակից­նե­րու իսկ վկա­յու­թեամբ, ու եղա­ծը լա­ւագոյնս փո­խան­ցե­լու, բա­նաձե­ւելու յատ­կա­նիշ մը՝ առանց գրա­կանու­թեան վե­րածե­լու այդ բո­լորը, ինչպէս այ­լուր կը խոս­տո­վանի ինքն ալ։ Այո՛, իրա­կանու­թիւնը չի քան­դեր ան՝ վե­րակազ­մե­լու հա­մար զայն էջին վրայ, կեր­պարնե­րու չի վե­րածեր իր ման­կութեան ըն­կերնե­րը, ծա­նօթ­նե­րը, չի յօ­րիներ այլ տա­րածք մը։ Նախ եւ առաջ՝ կը պատ­մէ ան, կը պատ­մէ ըն­թերցո­ղին, ապա­գայի սե­րունդնե­րուն։ Կը գրէ ո՛չ թէ ինքն իր հա­մար, այլ՝ դի­մացի­նին։ «Ման­կութիւն չու­նե­ցող մար­դիկ» շար­քը, հա­կառակ որ Ծա­ռու­կեան գրած է իր հա­սուն տա­րիքին (երե­սուն տա­րի ետք՝ 1950-ական­նե­րուն գրած է 7-10 տա­րեկա­նին, այ­սինքն՝ 1920-ական­նե­րու ան­մի­ջապէս սկիզ­բը պա­տահած իրա­դար­ձութիւննե­րուն մա­սին), ման­կա­կան հա­ղոր­դա­կանու­թիւն մը կը պա­հէ որ­բա­նոցա­յին կեան­քին հան­դէպ, այ­սու իսկ յստակ է, ջինջ։ Ծա­ռու­կեան ման­կա­կան ան­մե­ղու­թեամբ կը պատ­մէ նիւ­թը, մա­նու­կի մը պէս միամիտ կը դառ­նայ կա­տարուած­նե­րուն դի­մաց։ Այստեղ է որ եր­կուու­թիւն մը կը ստեղ­ծուի, տա­րակու­սանքի մը առ­ջեւ դնե­լով ըն­թերցո­ղը։ Թէեւ, ճիշդ է որ, գե­ղարուես­տա­կան գրա­կանու­թեան մը չի վե­րածեր, չ'ու­զե՛ր վե­րածել իր պա­տու­մը, սա­կայն ար­ձա­կագ­րին բնո­րոշ տա­ղան­դը կը բա­նի իր ամ­բողջ ուժգնու­թեամբ։ Գե­ղեցիկ գրու­թիւն մը, ոճա­ւորումնե­րը, բա­նաձե­ւումնե­րը յատ­կա­նիշ­ներ են, որոնք առ­կայ են ինչպէս այստեղ, այնպէս ալ, թե­րեւս քիչ մըն ալ աւե­լի, Ծա­ռու­կեանի հրա­պարա­կագ­րութեան մէջ, բայց գրա­կանու­թիւնը միայն գե­ղեցիկ խօսք կամ բա­նաձեւ չէ ան­տա­րակոյս։ Այս պա­րագա­յին հա­շուի պէտք է առ­նուի նաեւ Ծա­ռու­կեանի հե­տեւեալ խոս­տո­վանու­թիւնը. «… իմ նե­րաշ­խարհիս մէջ շատ խո­րունկ դրոշ­մուած էր որ­բա­նոցա­յին կեան­քը, որ ան­գի­տակից տա­րիքի մը մէջ ըլ­լա­լուն, շատ կա­րեւո­րու­թիւն չէի տուած։ Բայց երբ այ­լեւս գրա­կանու­թեան թեք­նի­քը կամ արուես­տը, ձե­ւը քիչ մը աւե­լի լաւ ըմբռնե­ցի, յան­կարծ նկա­տեցի որ իրա­կան գրա­կանու­թեան նիւթ մը ու­նիմ ես -այդ մեր ման­կութեան շրջա­նի որ­բա­նոցա­յին կեան­քը աչ­քի առաջ ու­նե­նալով եւ այ­լեւս արուես­տի, գրա­կանու­թեան խոր գի­տակ­ցութեամբ, կրնամ ըսել, … են­թա­գիտակ­ցա­կան վի­ճակի մը մատ­նե­լով է որ ինքզինքս, սկսայ գրել «Ման­կութիւն չու­նե­ցող մար­դիկ» գիր­քը…»։ Են­թա­գիտակ­ցա­կան վի­ճակի մը առ­կա­յու­թիւնը, երբ վեր­ջինս կ՚առնչուի ման­կութեան տա­րինե­րուն մա­նաւանդ, ան­շուշտ, դիւ­րա­ցու­ցած է հե­ղինա­կին նե­րաշ­խարհին ար­տա­բերու­մը թուղթին վրայ, հնա­րաւոր դարձնե­լով 30-ամեակ մը առաջ կա­տարուած­նե­րուն վեր­յի­շու­մը իր բո­լոր ման­րա­մաս­նութիւննե­րով։

 

«Ման­կութիւն չու­նե­ցող մար­դիկ» շար­քը ան­վե­րապահ ձե­ւով կրնանք կո­չել վկա­յու­թիւնը ժա­մանա­կահա­տուա­ծի մը, որ Ծա­ռու­կեանի սե­րունդին կը պատ­կա­նէր. սե­րունդ մը, որուն կեան­քը ան­ցաւ որ­բա­նոց­նե­րուն մէջ, սե­րունդ մը, որ որ­բա­նոց­նե­րուն մէջ ապ­րե­լով հան­դերձ ծնունդ տուաւ Յա­րու­թիւն Կա­լեն­ցի, Անդրա­նիկ Ծա­ռու­կեանի, Վազ­գէն Շու­շա­նեանի, Վա­հէ Վա­հեանի ու նման մար­դոց։ Այս սե­րունդն էր դար­ձեալ, որ կրցաւ ճեղ­քել իր պա­տեանը, մոռ­նալ ինքզինք ու զո­հելով իր գու­ցէ չու­նե­ցած ապա­գան՝ կեր­տել ապա­գան տարտղնած ժո­ղովուրդի մը, գրա­կանու­թիւն ու արուեստ տա­լով, մշա­կոյթ ստեղ­ծե­լով ու որո­շադ­րե­լով կա­ցու­թիւնը սփիւռքա­ցած հան­րութեան մը, թոյլ չտա­լով, որ ամէն ինչ կորսնցու­ցած ժո­ղովուրդը վե­րածուի ամ­բո­խի։ «Ան­պայման հրաշք մը կար մեր դժբախտ գո­յու­թիւննե­րուն վե­րեւ», ինչպէս կ.ըսէ Ծա­ռու­կեան «Ման­կութիւն չու­նե­ցող մար­դիկ» հա­տորին մէջ տեղ մը։ Այդ հրաշ­քը կեան­քը վա­ղահաս ըն­կա­լած ըլ­լա­լու, զայն հասկցած ըլ­լա­լու ստի­պողու­թիւնն էր գու­ցէ, որով­հե­տեւ որ­բա­նոցին մէջ կը խտա­նար կեան­քը՝ իր բո­լոր հա­կասու­թիւննե­րով, բրտու­թիւննե­րով ու գե­ղեց­կութիւննե­րով, դա­ւաճա­նու­թիւննե­րով ու բա­րեկա­մու­թիւննե­րով նաեւ։ Որ­բա­նոցին մէջ, թռու­ցի­կի մը պատ­ճա­ռով ծա­գած վէ­ճը տա­րիներ վերջ հե­տեւեալ ար­ձա­գան­գը կը գտնէ Ծա­ռու­կեանի գրչին տակ. «Այո՛, թռու­ցիկնե­րը մեր առ­ջեւ բա­ցին եր­կինքի ճամ­բան… Ու թռու­ցիկ մը եղաւ դար­ձեալ, որ առա­ջին ան­գամ սոր­վե­ցուց ին­ծի, դեռ մա­նուկ տա­րիքիս, թէ ուր որ գե­ղեցիկ թռիչ­քի մը կա­րելիու­թիւնը կայ, սա­ւառ­նող հո­գիի մը թե­ւաբա­խու­մը, կայ նաեւ մու­թին մէջ ծուարած նա­խան­ձի օձը, շաշ գե­ղամ­նե­րու կեր­պա­րան­քով…»։ Որ­բա­նոցին մէջ ճանչցուած կեան­քը թե­րեւս ու­ղե­նիշ մըն էր հե­տագա­յի հա­մար, բայց եւ այնպէս տա­սը «տա­րեկա­նին դժուար էր հասկնալ կեան­քը։ Ու քա­ռասու­նին դիւ­րին, դիւ­րին չէ կրել…»։ Մա­նաւանդ երբ մարդ մըն ես, որ ման­կութիւն չէ ու­նե­ցած…

 

«Ման­կութիւն չու­նե­ցող մար­դիկ» ինքնա­պատու­մը կը վկա­յէ տա­րիքա­յին որոշ շրջա­նէ մը, կը պատ­մէ ման­կութիւ­նը, կը ջա­նայ տալ որ­բա­նոցա­յին պայ­մաններու տակ հասակ նետող սերունդի մը նկարագիրը։