Künye: Nayiri Büyüksimkeşyan , “Kaldırmlarda Bir “Avare”: Sira Vahanyan”, Arşivlik, sy. 5 (Temmuz 2026), https://kadineserleri.org/kaldirimlarda-bir-avare-sira-vahanyan/
Aras Yayıncılık’ın okurla buluşturduğu “İstanbullu Ermeni Kadın Yazarlar” serisi, hem edebiyat tarihi hem de feminist literatür açısından büyük bir boşluğu dolduruyor. Seri doğrudan kadın sesine ve kadın yazınına odaklanırken, kadınlık deneyimini ve üretkenliğini görünür kılmayı hedefliyor. Batı Ermenicesi edebiyatının ilk kadın romancısı Sırpuhi Düsap’ın Mayda’sıyla başlayan bu yolculuğu, Sona Der Markaryan’ın Marukyanlar’ı takip etmişti. Şimdiyse edebiyat hafızamızın saklı kalmış bu güçlü sesleri, serinin üçüncü kitabı olan, Adrine Dadıryan’ın Kaldırımlarda’sıyla [Mayterun vra] devam ediyor. İlk kez 1955’te İstanbul’da, Varol Matbaası tarafından yayımlanan roman, Reha Keskin’in titiz çevirisiyle yeniden okurla buluşuyor.
Kaldırımlarda, Sira adlı genç bir kızın büyüme hikâyesini merkeze alırken toplumsal kalıplardan ve beklentilerden sıyrılmayı, bunun yerine kendini yeniden hatırlatmayı, ev içinde ve kamusal alanda özgürce yaşamanın bedellerini ve mücadele biçimlerini incelikle örüyor. Dadıryan’ın bu romanı kaleme alırkenki niyetini içtenlikle açıkladığı bir önsözün ardından giderek sarsıcı bir hikâyeye dönüşen roman, şehrin görünmeyen sakinleri üzerinden hem sınıf meselesini tartışıyor hem de toplumsal cinsiyet ekseninde emeğin izini sürerek yerleşik kabulleri sorguluyor. Babasının ölümünün ardından hayatın içine savrulan Sira, sokakları adımlarken türlü dolambaçlı yolla karşılaşıyor. Bir tarafta dikiş atölyelerinden fotoğrafçı çıraklığına uzanan zorlu bir geçim mücadelesi, diğer tarafta yetişkinliğe doğru hızla atılan adımlar… Sira, çocukluk ile yetişkinlik arasında sıkışırken hem kendi sesini bulmaya hem de hayata tutunmaya çalışıyor. Kurmaya çalıştığı evi, uyumlanmaya çalıştığı iş yerleri boyunca, genç bir kadın olarak erkekler tarafından sürekli izlenmesine, nesneleştirilmesine ve hatta takip edilmesine isyan edercesine Sira, kaldırımları özgürlüğünün mekânına dönüştürüyor.
Sira’nın yaşam yolculuğunun yanı sıra roman, Mahmutpaşa Yokuşu’nun keşmekeşini, han ve vapurlardaki gündelik işçileri, seyyar satıcıları ve hamalları anlatmayı da ihmal etmiyor. Zira Dadıryan, yalnızca bir karakterin hikâyesini değil, dönemin İstanbul’unu da büyük bir gözlem gücüyle kayda geçiriyor; sokakların ritmini, emekçi mahallelerinin dokusunu ve kentin gündelik hayatını canlı ayrıntılarla aktarıyor. Sira’nın adımları ise kentin konforlu ve eril aylaklık alanını bir kadının adımlarıyla kat ediyor, belki de bir flanözün isyanıyla. Çünkü Sira için kent, pürüzsüz bir seyir mekânı olmanın tersine, mücadelenin merkezidir. Örneğin, toplumun ona biçtiği “atölye çıraklığı” kimliğini, Madam Eleni’nin yanlış teyellenen robdöşambrlarını elinin tersiyle itip sokağa fırladığında kaldırımlar ona hemen ev olmaz. Mahmutpaşa Yokuşu’ndaki esnafın kirli bakışlarından sinema locasındaki eril tacize kadar sokak, flanözün adımlarını takip eder, onu kendi bakışına hapsetmeye, yoluna taş koymaya, başka bir ifadeyle “kendi başına kurduğu hayatı” rayından çıkarmaya çalışır. Dadıryan’ın önsözünde belirttiği gibi, “20. yüzyıl uygarlığının döşediği kaldırımlarda yalnız ve dayanaksız yürümek zordur,” cümlesi, mekânın bu eril kuşatmasını çarpıcı bir biçimde özetler.
Bütün bu mücadele alanları arasında Sira’nın tek destekleyicisi ise yazı oluyor. Sira âdeta dışarıdan gelen sesleri, toplumsal önyargıları, erkek bakışını, cinsiyet eşitsizliğini ve karşılaştığı adaletsizlikleri yazıya gömüyor. Başka bir ifadeyle, kabul görmediği sokakları, kaldırımları, insanları ardında bırakarak kendine kelimelerden yeni bir mekân inşa ediyor. Öyle ki Kaldırımlarda, kenti bir flanözün adımlarıyla yeniden haritalandıran, yazıyı da Sira’nın kendini yeniden kurabildiği, sesini bulabildiği ve özgürleşebildiği bir varoluş alanına dönüştüren güçlü bir anlatı olarak karşımıza çıkıyor.
Künye: Nayiri Büyüksimkeşyan , “Kaldırmlarda Bir “Avare”: Sira Vahanyan”, Arşivlik, sy. 5 (Temmuz 2026), https://kadineserleri.org/kaldirimlarda-bir-avare-sira-vahanyan/
