II. Meşrutiyet’ten Büyük Felaket’e

II. Meşrutiyet’in büyük coşkusundan Büyük Felaket’e giden yolda neler yaşandı? Abdülhamit istibdadının zincirlerini beraberce kırıp atan Taşnaktsutyun (Ermeni Devrimci Federasyonu) ve İttihat Terakki arasındaki bağlar hangi olaylar yüzünden tahrip oldu ve ölümcül kopuş ne zaman gerçekleşti? Dikran Mesrob Kaligian’ın tüm bu soruların yanıtını aradığı ve daha önce kimsenin ulaşamadığı EDF arşivinden yararlanarak oluşturduğu çalışması Armenian Organization and Ideology Under the Ottoman Rule: 1908-1914 (Osmanlı İdaresi Altında Ermeni Örgütlenmesi ve İdeolojisi: 1908-1914) Aras Yayıncılık tarafından II. Meşrutiyet ve Ermeniler adıyla ilk kez Türkçe olarak basılıyor.

Galatasaray Lisesi önünde Meşrutiyet kutlaması, 1909

Doktorasını tarih alanında Boston College’da tamamlayan Dikran Mesrob Kaligian tarafından yapılan kapsamlı araştırmanın ürünü olan II. Meşrutiyet ve Ermeniler, ilk olarak genel editörlüğünü Gerard Libaridian’ın yürüttüğü Transaction Ermeni Araştırmaları Dizisi kapsamında 2009 yılında basıldı. Aynı zamanda Washington’daki Armenian National Committee of America’nın genel kurul üyesi olan Kaligian, ana akım medyada Ermeni Soykırımı’nın hararetli inkârına karşı önde gelen bir aktivist olarak biliniyor. Kaligian EDF’nin iç yazışmalarını ve yabancı konsolosların raporlarını temel alarak oluşturduğu çalışmasında resmi kaynakların yanı sıra gayriresmi temaslara ve Ermeni nüfusun yoğun olduğu vilayetlerin ahvaline de değinerek döneme dair ayrıntılı bir bakış sunuyor.

Meşrutiyet’in ilanıyla birlikte yüksek sesle dile getirilen dayanışma fikrinin zaman içinde nasıl tahribata uğradığına ve bu durumun asıl sorumlularına ışık tutmak isteyen Kaligian çok önemli bir dönemi ele alıyor. 1908-1914 arasında Ermeni halkının sözcülüğünü üstlenmek isteyen siyasi oluşumların güç mücadelesi, Ermenilerin Osmanlı politikasına yön veren idarecilerle ilişkilerine yansıyor. Ancak Kaligian aynı yorumun Osmanlı İmparatorluğu’nun karar mekanizması için de yapılabileceğine dikkat çekiyor. Ermeni halkına yol göstermek isteyen EDF’nin ve mutlak suretle imparatorluğun dizginlerini ele almaya çalışan İttihat Terakki’nin yaşadıkları iç çalkantılar, karşılıklı ilişkilerde istikrarsızlığa, dolayısıyla bir güvensizlik hissine yol açıyor. İki partinin ittifak girişimi 1909’daki Adana Katliamı’yla ciddi bir sınavdan geçiyor. Kaligian, yaşanan vahşete rağmen aradaki köprüleri atmayan iki partinin yolun sonuna nasıl geldiğini tüm veçheleriyle süzgecinden geçiriyor.

8. Kongre vesilesiyle bir araya gelen Taşnaktsutyun yöneticileri,
Erzurum, 1914

Aralık ayının ikinci yarısında Deniz Mutlu Taşyürek çevirisiyle Türkiyeli okurla buluşacak olan II. Meşrutiyet ve Ermeniler Türkiye’deki tarihyazımında önemli bir boşluğu dolduracak. Savını EDF arşivinden belgelerle destekleyen Kaligian, Ermeni meselesinin ölümcül bir boyuta ulaşmasına yol açan dinamikleri daha iyi anlamak isteyenlere sesleniyor.